مىشود : آنها را كه شريك خدا كرديد تا استفاده كنيد پيدا كنيد ، و تلفّظ بشركائكم يعنى شريكهاى شما ، با اينكه شريك خدا فرض مىكردند ، براى آن است كه آنها شريك فرض مىكردند براى استفاده ى خودشان . « ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ » 23 مجمع : مردم مدينه « لَمْ تَكُنْ » با تا و « فِتْنَتُهُمْ » با نصب و صداى بالاى تاى دوّم فتنة قرائت كرده‌اند ، و ابن كثير و عده اى « لَمْ تَكُنْ » با تا و « فتنة » با رفع و صداى جلو تاى آخر فتنة خوانده‌اند ، و حمزه و كسائى « لم يكن » با ياء و فتنة با نصب خوانده‌اند ، و كلمه ى « فتنه » را سه معنى كرده‌اند : 1 - جواب امتحان ، يعنى چون از آنها پرسيدند كه خدايان فرضى شما كجا هستند ، جواب اين پرسش و امتحان فقطَّ اين جمله بود كه گفتند « وَاللَّه رَبِّنا » . 2 - ابن عبّاس گفته است : يعنى معذرت ، و معنى اين جمله اينطور است : آنها را عذرى نبود مگر اين جمله « وَاللَّه رَبِّنا » و همين معنى از حضرت صادق ( ع ) روايت شده است 3 - زجاج گفته است : چون از دلباختگى و علاقه ى مشركين بشرك در پيشتر گفته شده است ، در اين جمله نتيجه ى آن يادآورى شده است كه دلباختگى آنها به - آنجا منتهى خواهد شد كه از آن شركاء دورى مىكنند و مىگوييد : « وَاللَّه رَبِّنا » . « وَاللَّه رَبِّنا » 23 مجمع : حمزه و كسائى « ربّنا » با نصب و بقيّه با جرّ و صداى زير خوانده‌اند و به قرائت اوّل معنى چنين است : سوگند به خدا اى پروردگار ما و بقرائت دوّم چنين است : سوگند بخدائى كه پروردگار ما هست . « ما كُنَّا مُشْرِكِينَ ، انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا » 24 ابو الفتوح : چون اين جمله ها توصيف حال مشركين است در قيامت جاى اعتراض است كه چگونه ممكن است در عالم ديگر كه جاى انكار و حقّ پوشى نيست ، آنها دروغ بگويند ؟ چند جواب به اين اعتراض داده‌اند : اوّل - ابو القاسم بلخى گفته است : چون مشركين عقايد خود را درست مىدانند ، سوگند ياد مىكنند كه ما مشرك و منحرف نيستيم ، ولى دروغ ميگويند ، چون عقايد آنها همه شرك است و كفر مانند عقيده باقانيم ثلاثه و اصول سه - گانه ى آفرينش در نظر مسيحىها . دوّم - ابو علىّ گفته است : كه آنها ميگويند :